ဗမာျပႆနာ

ဗမာျပႆနာ
========

ရခိုင္ျပႆနာလို ့ နာေမတပ္ပုံေဖာ္နိန္ျခင္းအားလုံးစြာ ဗမာကရခိုင္ျပည္ကို မတရားက်ဴးေက်ာ္နယ္ခ်ဲ ့ပနာ ဂုတ္သြီးစုပ္ဖ်က္ဆီးနိန္လို ့ ဗမာတပ္က ဒျမတိုက္ေသာင္းက်န္းနိန္လို ့ ျဖစ္လာရေရ ျပႆနာတိရာ ျဖစ္ေတ။ အမွန္က ဗမာျပႆနာ ရာျဖစ္ေတ။ ဗမာတိ ဖန္တီးမွဳေၾကာင့္ ျဖစ္နိန္ရေရ ပဋိပကၡတိရာ ျဖစ္ေတ။ အရပ္သားအစိုးရလို ့နာေမခံထားေရအဖြဲ ့စြာေလ့ အာကာထက္ကလူးက်လာေရခြီးတိ (မိုးက်ခြီး) နန္ ့ဖြဲ ့ထားေရ အဖြဲ ့အစည္းမဟုတ္…. ဗမာတိနန္ ့ဖြဲ ့ထားပနာ ဗမာက ၾကိဳးကိုင္ခ်ယ္လွယ္နိန္ေရအဖြဲ ့ရာ ျဖစ္ေတ။ စစ္အာဏာသွ်င္စနစ္ဆိုစြာကေလ့ ဂ်ာမန္နာဇီ၊ ဂ်ပန္ဖက္ဆစ္၊ အဂၤလိပ္ကိုလိုနီစနစ္မဟုတ္… ဗမာစစ္သြီးၾကြစစ္ရာဇ၀တ္ေကာင္တိက ေမာင္းႏွင္လည္ပတ္က်င့္သုံးလားနိန္ေရ ဗမာစစ္အာဏာသွ်င္စနစ္ရာ ျဖစ္ေတ။

ရခိုင္အမ်ိဳးသားႏိုင္ငံေတာ္ကို ထူေထာင္ပနာ ႏွစ္ေပါင္းငါးေထာင္ေက်ာ္ ကိုယ့္ထီးကိုယ့္နန္းနန္ ့ရခိုင္ျပည္ကို ရခိုင္ရို ့အုပ္ခ်ဴပ္ေတ ေခတ္ကာလမွာ ေဒပိုင္ျပႆနာမ်ိဳး တခုေလ့မဟိခပါ။ ေယဇုနန္ ့ ရခိုင္ျပည္မွာ အဂုျဖစ္နိန္ေရ ျပႆနာတိအားလုံးကို ေျဖယွင္းဖို ့လုံး၀မျဖစ္ႏိုင္လို ့ ပုံၾကီးခ်ဲ ့နိန္ကတ္ျခင္းေရ အဓိပၺါယ္မဲ့လြန္းေရ ေျပာဆိုမွဳတိရာ ျဖစ္ေတ။ ရခိုင္ျပည္မွာ ဗမာနယ္ခ်ဲ ့ဒျမစနစ္ကို အဆုံးသတ္နိဂုံးခ်ဴပ္ပနာ ဗမာအုပ္ခ်ဴပ္ေရးယႏၱရားကို ေမာင္းႏွင္လည္ပတ္နိန္ကတ္ေတ ဗမာတိနန္ ့ဗမာကြ်န္သေဘာက္ ေဒါက္တိုင္တိကို ႏွိမ္နင္းေက်ာက္ထုတ္လိုက္ေတနိန္ ့စြာ ရခိုင္ျပည္မွာ ျဖစ္ပ်က္နိန္ေရ ႏိုင္ငံေရး၊ လူမွဳေရး၊ စီးပြါးေရး ျပႆနာတိ အားလုံးကင္းရွင္းလားေရ နိန္ ့ပင္ ျဖစ္ပါေရ။ ဗမာျပႆနာကို ဗမာျပည္ ထန္းေတာကို ပို ့ပီးလိုက္ေတနိန္ ့စြာ ရခိုင္သား ရခိုင္ျဖစ္လာပနာ ရခိုင့္ဂုဏ္သိကၡာ ရခိုင့္တန္ဖိုးနန္ ့ရခိုင့္အနာဂတ္ကို ရခိုင္ရို ့ပိုင္ဆိုင္လာေရနိန္ ့ပင္ ျဖစ္ပါေရ။

ရခိုင္နန္ ့ဗမာစြာ တခုေလ့မဆိုင္ တရီေလ့မစပ္ သမိုင္းျဖတ္သန္းမွဳနန္ ့ႏိုင္ငံေတာ္ထူေထာင္ျခင္းအဆင့္အတန္းမတူဆိုစြာကို သက္သီျပထားေရ ႏွစ္ေပါင္း ၇၅ ႏွစ္ နယ္သာလန္နန္ ့ရခိုင္ႏိုင္ငံရို ့ ကူးသန္းေရာင္း၀ယ္ေရးလုပ္ခေရ သမိုင္းမွတ္တမ္းအေသးစိတ္ကို VOC ၀ပ္ဆိုဒ္မွာ အဂုပိုင္ တင္ထားပါေရ။

Mrohaung in Koninkrijk Arakan

Nadat de VOC factorijen op de Coromandel-kust had gevestigd, wilde zij de mogelijkheden van handel met Bengalen en Arakan verkennen. De twee afgezanten Pieter Willemsz en Jan Gerritsz Ruyll kwamen op uitnodiging van Koning Razagri in 1607 in Mrohaung in Arakan aan. Hij bood hen vrije handel aan en hoopte op steun in het verdrijven van de Portugezen. De gezanten kwamen in mei 1608 terug in Masulipatam en in september 1610 besloot van Wesick, het hoofd van de factorijen aan de Coromandel-kust, om bij wijze van proef een samenwerking aan te gaan met een reeds gevestigde factorij in Mrohaung (tegenwoordig officieel Mrauk-U geheten), de hoofdstad van Arakan. De koning wilde echter dat de Hollanders een fort zouden bouwen in Dianga. Hoewel de VOC wel verschillende acties samen met de Arakanezen tegen de Portugezen uitvoerde, had zij echter, gezien de geringe winsten die in dit gebied te behalen waren, geen behoefte om al te veel betrokken te raken in de oorlogen en in 1620 trok de VOC zich terug uit Arakan.
Maar er bleef wel belangstelling voor Arakan en vanaf 1623 kochten de Nederlandse schepen daar slaven, krijgsgevangen gemaakt tijdens acties (de zgn. feringhi-tochten) tegen Bengalen, in en de overmaat aan rijst die daar nu geproduceerd werd als gevolg van het inzetten van veel slaven in de rijstvelden. Begin 1625 kwam Paulus Cramer Heyn aan het hoofd van een nieuw gebouwde stenen factorij in Mrohaung. Jan Pieterszoon Coen zond vanuit Batavia een gezant naar Mrohaung om de samenwerking tegen hun gezamenlijke vijand te bespreken en een contract af te sluiten voor export van rijst en slaven. Er was een grote vraag naar de Bengaalse slaven omdat op de Banda Eilanden de VOC de hele oorspronkelijke bevolking had uitgemoord en verjaagd en nu haar dienaren toestond het land met slaven te bewerken. Daarnaast kon de VOC na 1628 vanwege de oorlogen met Mataram niet beschikken over voldoende rijst van Java en omdat ook de rijstplantages op de Banda-eilanden geen succes waren, had de VOC belangstelling voor de rijst uit Arakan en Siam. Hoewel er nog een gezant naar Batavia was gezonden kwam er van de besprekingen niet veel terecht en werd de factorij in 1631 voor de tweede keer gesloten. Maar de handel door vrijburgers van Batavia bleef wel doorgaan.
In 1633 zond Koning Thiri Thudhamma twee gezanten naar Batavia om de VOC uit te nodigen om hun factorij in Arakan weer opnieuw te openen. De VOC had een blokkade gelegd om Malacca en kon de voedselleverancies vanuit Arakan goed gebruiken. Daarop gingen twee Nederlandse schepen met een lading goederen voor de verkoop met de gezanten terug naar Arakan. In 1635 heropende Adam van der Mandere de factorij. Aanvankelijk verliep de handel voorspoedig. Maar er kwamen al snel moeilijkheden. De koning wilde een militaire alliancie en toen hij hoorde dat een afvaardiging van de Mogols in Batavia was ontvangen, schreef hij een boze brief aan de gouverneur-generaal dat de Mogols zijn vijanden waren. De relatie van van der Mandere met de koning werd slechter en slechter. Daarom en omdat de boekhouding onzorgvuldig werd gehouden, werd Van der Mandere door Gouverneur-Generaal Anthonio van Diemen overgeplaatst. Zijn opvolger in Mrohaung, Arent Jansen van der Helm, kon zeer goed overweg met de koning Narabadigri (1638-45) als gevolg van zijn uitbundige geschenken van wijn en sterke dranken, waar de koning kennelijk erg van hield. In 1643 ging de gezondheid van de koning achteruit en hij raakte zijn controle kwijt. Een incident was aanleiding dat de factorij opnieuw gesloten werd. Een fregat van een Hollandse vrijburger met bestemming Chittagong met een waardevolle lading stuksgoed, was in de haven van Mrohaung ontdekt. De lading werd in beslag genomen en de kapitein en bemanning belandden in de gevangenis. Toen pogingen om hen te laten gaan en al enkelen van hen overleden waren in de gevangenis, verbraken de Hollanders de relatie. Gedurende acht jaar stond de factorij leeg. De Arakanese scheepvaart was echter onderhevig aan harde vergeldingsacties.
De opvolger van Koning Narapatigri, zijn neef Thado was onbetekenend. Zijn zoon Sandathudamma Raza daarentegen, die in 1652 op de troon kwam en 32 jaar lang regeerde, werd beroemd als een van de beste Arakanese koningen. Hij had een andere houding ten opzichte van de handel dan zijn voorgangers. Toen dat in Batavia bekend werd zond men snel Johan Goessens als gezant naar Arakan. Hij vertrok in oktober 1652 met een lange lijst punten voor onderhandeling met de nieuwe koning. Men kwam snel tot overeenkomst en in 1653 accepteerden beide partijen het handelsverdrag. De Hollanders genoten belastingvrije handel en waren vrijgesteld van de verplichting om via agenten van de koning te handelen.
De in 1653 heropende factorij was tot 1665 succesvol. Deze keer om politieke redenen werd de factorij in 1665 gesloten. De Hollanders dreigden namelijk betrokken te raken bij een oorlog tussen Arakan en Bengalen. De politieke onrust was het gevolg van een machtswisseling in 1658 in Bengalen waarbij de oorspronkelijke troonopvolger, Shah Shuja die al in 1639 als opvolger was aangewezen, in 1660 met zijn familie en 500 volgelingen naar Arakan vluchtte voor zijn broer Aurangzeb die de macht had gegrepen. Hij mocht zich nabij Mrohaung vestigen maar al spoedig is hij tijdens onlusten in 1661 vermoord. Na de moord maakten de Bengalen gebruik van een Hollands schip om in Mrohaung de overgave te eisen van de kinderen van Shah Shuja. Dat werd geweigerd en de koning beklaagde zich in Batavia over het gebruik van een Hollands schip door een gezant van de Mogol. De Hollandse neutraliteit in het conflict was steeds moeilijker te handhaven. De Mogol vroeg assistentie van de VOC onder dreiging van opheffing van alle Bengaalse factorijen als ze zouden weigeren. Tegelijkertijd wilde de Koning van Arakan Hollandsche schepen lenen voor een grote aanval op Bengalen. Dankzij een storm ontstond er schade aan de vloot en terwijl die gerepareerd werd, konden de Nederlandse schepen ontsnappen. In 1665 is in geheime vergaderingen in Batavia besloten de factorij in Mrohaung te sluiten. Terwijl de koning misleid was laadde op een donkere nacht in november 1665 alles wat ze mee konden nemen in vier schepen en vertrokken. In de monding van de rivier werden zij ingehaald door een boodschapper van de koning met de vraag waarom ze zo bang waren voor de Bengalen. Enkele maanden later was de vloot van Arakan verslagen en begon de teloorgang van het koninkrijk.
Enkele jaren later kwamen de Hollanders terug en heropenden de factorij, maar daar is weinig over bekend. De rijstmarkt en de politieke situatie werden steeds onstabieler. Het Daghregister van 1682 bevat een brief van Gouverneur-Generaal Cornelis Speelman aan Koning Sandathudamma waarin hij aankondigt dat de factorij, ten gevolge van het uitblijven van handel zou worden ingekrompen. Nadat nog enkele zaken waren afgehandeld zou er geen vaste koopman meer in de factorij blijven. Hij hoopte echter wel jaarlijks nog één of twee schepen te sturen om rijst in te kopen.

Opperhoofden in Arakan

1608 Pieter Willemsz. Elbing
1610-1614 Jacob Dirksz. Kortenhoef
c. 1612-1614 Jan Claes Lobbessen
9 juni 1614-c. 1617 (†) Andries Criek
20 juni 1615-c. 1617 Jan Gaeff
c. 1616-c. 1617 (†) Jan Thijsz. Ens
c. 1617-1619 Andriaan Van der Meer
1619-[1620] Pieter Reijersz. Croock
factorij gesloten
1623 Hendrick Lambrechts
1624, 1624-1625 Dirck van Haps en Paulus Cramerheijn
1625 Jan van der Burgh
oktober 1625 [?] Jan Pepper en Aldertsz.
1626-1631 Cornelis van Houten en Elbert Franck
1628-[1629] Marines Lowijssen
1635-1639 Adam van der Mandere
1639-1647 Arent van der Helm
factorij gesloten
1653 Johan Goessens
1653-1655 David Verdonck
1653-1663 Gerrit van Voorburgh
1655-1658 (†) Hendrick de Dieu
1663-1665 Daniel Six
1678 Jacob van der Plancken
1678-1679 (†) Balthasar Hinlopen
1679 (†) Thomas Stael
1679-1680 Anthonij Cramer
1680-1683 Dirck Vonk

https://www.vocsite.nl/geschiedenis/handelsposten/myanmar.html

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *